ExpertKennis

08-04-2009

Focus op de Economische Recessie (5): Gaat het ziekteverzuim en de WIA-instroom stijgen of dalen?

De economische crisis heeft gevolgen voor de ontwikkeling van het ziekteverzuim en de instroom in de arbeidsongeschiktheidsregelingen. Veranderingen in de in- en uitstroom en de samenstelling van het bestand zieken en arbeidsongeschikten hebben directe gevolgen voor inkomensverzekeringen die deze risico’s dekken.

Veranderingen in het ziekteverzuim als gevolg van de economische crisis zijn een voorbode van veranderingen in de instroom in de arbeidsongeschiktheidsregelingen. In tijden van economische recessie is de algemene verwachting dat men zich als gevolg van een grotere baanonzekerheid minder snel ziek durft te melden. Aan de andere kant heeft het langdurig verzuim eerder de neiging toe dan af te nemen omdat de re-integratiemogelijkheden verslechteren. Dat geldt vooral voor het herplaatsen van uitgevallen werknemers in een andere functie binnen of buiten het bedrijf.

Vooralsnog meldt het CBS met 4,3% een stabilisatie van het totale verzuim in Nederland over 2008. Daarbij is het ziekteverzuimpercentage gedefinieerd als het totaal aantal ziektedagen van de werknemers, in procenten van het totaal aantal beschikbare dagen van dezelfde groep werknemers in de verslagperiode. Het ziekteverzuimpercentage is exclusief zwangerschaps- en bevallingsverlof en vanaf 2005 inclusief het verzuim na een jaar ziekte. De ziekteverzuimgegevens 2008 zijn afkomstig uit de Kwartaalenquête ziekteverzuim (KZV).

Het ziekteverzuim ligt bij grotere bedrijven met ongeveer 5% duidelijk hoger dan bij kleine tot middelgrote bedrijven waar het verzuim 3,4% en 3,3% bedraagt. Verder zijn er grote verschillen te zien tussen de sectoren. Het laagste verzuim, met 2,9%, werd gemeten in de landbouw en visserij terwijl het hoogste verzuim optrad in de bedrijfstakken openbaar bestuur en gezondheids- en welzijnszorg met respectievelijk 5,6% en 5,3%.

Het ziekteverzuim schommelde van 1993 tot en met 2008 tussen 6,2 en 4,3 procent. Vanaf 2004 is het ziekteverzuim in Nederland vrijwel identiek gebleven. Dat komt door de verschillende wetten die in werking zijn getreden om het ziekteverzuim terug te dringen. Zo zijn zieke werknemers en werkgevers met de Wet Verbetering Poortwachter zelf meer verantwoordelijk geworden voor de re-integratie.

Instanties die een goed zicht hebben op de meest actuele verzuimcijfers zijn de arbodiensten. Een van de grootste arbodiensten, ArboNed, bevestigt dat het totale verzuim vooralsnog niet duidelijk toeneemt. Weliswaar lag volgens deze arbodienst het verzuim in december 2008 nog boven het niveau van december 2007, de maanden januari en februari 2009 waren al weer redelijk in lijn met dezelfde maanden in 2008. Wel liet de arbodienst weten dat de afgelopen maanden het aantal nieuwe zieken duidelijk daalde wat in lijn is met de verwachting dan men zich in deze tijd minder snel ziek durft te melden.

De instroom in de WIA wordt normaliter maar beperkt beïnvloed door de economische ontwikkeling. De relatie tussen de economie en de instroom in deze wet loopt via de beroepsbevolking. Bij een neergaande conjunctuur stijgt deze niet of nauwelijks en bij een opgaande conjunctuur met 1 à 2%. Deze schommelingen zijn dus zeer beperkt. Toch is het de vraag of de instroom in de WIA wellicht toch zal toenemen omdat onzeker is of werkgevers in staat zijn om werknemers met gezondheidsproblemen aan het werk te houden in het eigen bedrijf. Als dat niet het geval is, zal het aantal aanvragen WIA toenemen.  De extra instroom zal dan neerslaan bij de WGA en niet bij de IVA-regeling.

Een inzakkende economie heeft ook gevolgen voor de uitstroom uit de arbeidsongeschiktheidswetten. De kans op een geslaagde re-integratie neemt af. De invloed van re-integratie op het totaal van de uitstroom van arbeidsongeschikten is echter niet zo groot, omdat vaak het recht op uitkering niet direct eindigt. Dit geldt voor alle arbeidsongeschiktheidswetten. Verder is de vraag hoe groot de vertraging is waarmee het aantal aanvragen reageert op de economische neergang. Gezien de wachttijd van 2 jaar zal het in ieder geval nog geruime tijd duren voordat effecten zichtbaar zijn.

Een andere indicator voor veranderende risico’s is het aantal ZW-vangnet uitkeringen. De conjuncturele invloed loopt bij het ZW-vangnet via de omvang van drie belangrijke vangnetgroepen: de populatie uitzendkrachten, de populatie overige flexwerkers en het aantal zieke werklozen. De ontwikkeling van de overige vangnetgroepen (zwangere vrouwen, herintredende arbeidsongeschikten, vrijwillig verzekerden, WAZO en overige) is niet of nauwelijks afhankelijk van de conjunctuur.

De ontwikkeling van de populatie uitzendkrachten loopt voor op de conjunctuur. Dit betekent dat in de loop van 2008 al een daling van het aantal uitzendkrachten is opgetreden.  De neergaande conjunctuur zorgt in 2009 en 2010 voor een verdere daling van de werkgelegenheid voor uitzendkrachten, die ook leidt tot minder vangnet-ZW uitkeringen.

De populatie werklozen neemt toe bij een neergaande conjunctuur. Als gevolg hiervan zal het aantal zieke werklozen in 2009 en 2010 stijgen.

De groep flexwerkers vertoont de afgelopen jaren een stijgende lijn. Ten aanzien van het vangnet is in 2008 een forse toename van het aantal uitkeringen ZW te zien. Voor inkomensverzekeraars is deze groep flex-werkers ofwel werknemers met een tijdelijk dienstverband, interessant. Deze werknemers komen uiteindelijk via een ZW-vangnetuitkering in de WIA/WGA. Dit is van belang voor inkomensverzekeringen die het zogeheten WGA-Hiaat dekken en voor WIA-excedentverzekeringen. Voor inkomensverzekeringen die het WGA-risico dekken van eigen risicodragers, geldt overigens dat WGA-uitkeringen die worden toegekend direct aansluitend op een ZW-vangnetuitkering, niet toegerekend worden aan de werkgever. Dat laatste leidt soms tot de vraag of tijdelijke werknemers buiten deze verzekeringen kunnen worden gehouden. Verzekeraars die hun relaties willen behoeden voor onverwachte risico’s omdat de mogelijkheid blijft bestaan dat WIA-uitkeringen van tijdelijke werknemers toch worden toegerekend, raden dit af.

Afgezien van ziekte en arbeidsongeschiktheid heeft de economische situatie uiteraard de meeste invloed op de ontwikkeling van het aantal werklozen. Na een jarenlange daling zal de instroom in 2009 en 2010 fors stijgen. Ook in 2011 zal de instroom verder stijgen, zij het geringer. Bovendien benadrukt het CPB de grote onzekerheid met betrekking tot de werkloosheidsontwikkeling. Deze zou hoger uit kunnen komen, met navenante gevolgen voor de WW instroom. Het UWV heeft recentelijk de ontwikkeling van het WW-bestand vergeleken met de vorige recessie (2000-2004). Het WW-bestand komt bij de huidige basisprognose lager uit, ondanks vergelijkbare macro-economische omstandigheden. De reden hiervoor is dat sinds 2003 de regels van WW sterk zijn veranderd. De aanpassingen hebben er vooral toe geleid dat de gemiddelde duur van de WW-uitkering sterk is gedaald en dat verlaagt het WW-bestand. Daarom komt, gegeven gelijke omstandigheden, de piek van het lopend bestand ongeveer 100.000 lager uit dan tijdens de vorige recessie. Een belangrijke opmerking hierbij is dat de aanpassingen in de WW tot een grotere doorstroom naar de Bijstand en de groep niet uitkeringsgerechtigden leiden.
Voor de verzekeringssector is de WW interessant omdat al jaren een discussie loopt om op termijn delen van de WW privaat te laten uitvoeren.

Samenvattend lijkt de economische recessie ondanks een daling van het aantal ziekmeldingen, niet direct te gaan leiden tot een substantiële verandering van het ziekteverzuim. Onzekere factor is het effect van de verminderde re-integratiemogelijkheden. Als dit toch leidt tot een hoger verzuimpercentage heeft dit voor inkomensverzekeraars een schadelastverhogend effect. De instroom in de WIA wordt normaliter maar beperkt beïnvloed door de economische ontwikkeling. Of de instroom toeneemt, hangt vooral af van de mate waarin het werkgevers lukt om werknemers met gezondheidsproblemen aan het werk te houden in het eigen bedrijf. Als dat niet het geval is, zal het aantal aanvragen WGA toenemen. De inzakkende economie leidt verder tot een verminderde uitstroom omdat de kans op een geslaagde re-integratie afneemt. Ook dit heeft een risicoverhogend effect voor de markt. Gezien deze onzekerheden blijft het voor de verzekeringsbranche daarom van groot belang om de macro-economische ontwikkelingen op het gebied van ziekteverzuim goed te volgen en daar als markt adequaat op in te spelen. Dat kan op vele manieren. In een volgend deel wordt hier nader op ingegaan.

Plaats op: